Ιράν τώρα: ανάμεσα σε εξέγερση, «χαμένη εμπιστοσύνη» και τον πειρασμό του πολέμου
Το Ιράν μπαίνει ξανά σε μια από εκείνες τις στιγμές όπου τα εσωτερικά και τα εξωτερικά μέτωπα δένουν κόμπο. Από τη μία, ένα κύμα κοινωνικής έκρηξης (με αφετηρία το κόστος ζωής και μετεξέλιξη σε ευθεία πολιτική αμφισβήτηση), που αντιμετωπίστηκε με πρωτοφανή βία, συλλήψεις και—κρίσιμα—με συσκότιση πληροφόρησης μέσω εκτεταμένων περιορισμών στο διαδίκτυο. Από την άλλη, μια επικίνδυνη κλιμάκωση με ΗΠΑ και Ευρώπη, όπου η διπλωματία τρέχει παράλληλα με τη στρατιωτική προετοιμασία.
Τι συμβαίνει στο εσωτερικό
Η εικόνα που προκύπτει από ταυτόχρονες πηγές είναι ότι η Ισλαμική Δημοκρατία αντιμετώπισε τις κινητοποιήσεις ως υπαρξιακή απειλή. Οι εκτιμήσεις για νεκρούς διαφέρουν δραματικά (εν μέρει επειδή η τεκμηρίωση είναι δύσκολη όταν επιβάλλεται blackout), αλλά ακόμη και οι πιο «συγκρατημένες» περιγραφές μιλούν για ακραία καταστολή, μαζικές συλλήψεις και κλίμα φόβου.
Σ’ αυτό το περιβάλλον, η ηγεσία προσπαθεί να ξαναπακετάρει το αφήγημα: ο Χαμενεΐ χαρακτήρισε τις διαδηλώσεις «πραξικόπημα» και όχι κοινωνική εξέγερση, κάτι που πολιτικά λειτουργεί σαν άδεια για «καθεστώς πολιορκίας».
Το εξωτερικό μέτωπο: «χτίζουμε εμπιστοσύνη από την αρχή» — αλλά με πολεμικά πλοία στην περιοχή
Ο Ιρανός ΥΠΕΞ Αμπάς Αραγτσί δήλωσε πως η Τεχεράνη έχει «χάσει την εμπιστοσύνη» στις ΗΠΑ και ότι αυτή πρέπει να «οικοδομηθεί εκ νέου» για να υπάρξουν ουσιαστικές συνομιλίες, αφήνοντας να εννοηθεί ότι τρίτες χώρες στην περιοχή μεσολαβούν και «προετοιμάζουν το έδαφος».
Ταυτόχρονα όμως, το σκηνικό θυμίζει κλασικό «diplomacy under duress»: αυξημένη αμερικανική στρατιωτική παρουσία, απειλές/αντι-απειλές και διαρροές για σχέδια πλήγματος ή επιδρομών ειδικών δυνάμεων σε ιρανικές εγκαταστάσεις, όπως περιγράφεται σε ρεπορτάζ που αναπαράγεται και στον ελληνικό Τύπο.
Η Ευρώπη μπήκε επίσης στο κάδρο: μετά την απόφαση της ΕΕ να εντάξει τους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC) σε κατάλογο «τρομοκρατικών οργανώσεων», το ιρανικό κοινοβούλιο απάντησε με έναν συμβολικό—αλλά εύφλεκτο—αντικατοπτρισμό, χαρακτηρίζοντας «τρομοκρατικούς» τους ευρωπαϊκούς στρατούς.
Γιατί είναι τόσο επικίνδυνο το timing
Υπάρχουν τρία παράλληλα ρολόγια που χτυπάνε:
- Καθεστώς vs κοινωνία. Όταν ένα σύστημα επιλέγει συντριπτική βία για να ξαναπάρει τον έλεγχο, βραχυπρόθεσμα μπορεί να «παγώνει» τον δρόμο—μα μακροπρόθεσμα μεγαλώνει το ρήγμα νομιμοποίησης. Η καταστολή δεν «λύνει» το κόστος ζωής ούτε την αίσθηση αδιεξόδου· απλώς αγοράζει χρόνο.
- ΗΠΑ/Ιράν: διαπραγμάτευση με χαμηλή εμπιστοσύνη. Η ιρανική πλευρά λέει ευθέως ότι δεν εμπιστεύεται τις ΗΠΑ ως εταίρο διαπραγμάτευσης. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε συμφωνία, για να σταθεί, θα χρειαστεί «εγγυήσεις» (πρακτικά: άρση/πάγωμα κυρώσεων σε στάδια, μηχανισμούς επαλήθευσης, ανταλλάγματα που φαίνονται άμεσα).
- Κίνδυνος περιφερειακής κλιμάκωσης και ενεργειακού σοκ. Μόνο και μόνο η αίσθηση αποκλιμάκωσης/κλιμάκωσης κινεί αγορές (π.χ. οι τιμές πετρελαίου αντιδρούν σε δηλώσεις και διαρροές). Αν η ένταση αγγίξει κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες στον Περσικό, το κόστος θα είναι παγκόσμιο.
Σενάρια για το τι μπορεί να ακολουθήσει
Παρακάτω είναι σενάρια (όχι «προφητείες»). Το Ιράν είναι σύστημα με υψηλή αβεβαιότητα—και η πληροφορία τώρα είναι θολή λόγω περιορισμών ενημέρωσης.
1) «Συμφωνία-ανάσα» με ΗΠΑ μέσω περιφερειακών μεσολαβητών (πιθανό)
Βλέπουμε ενδείξεις ότι όλες οι πλευρές θέλουν να αποφύγουν μια άμεση σύγκρουση: η Τεχεράνη μιλά για «δίκαιες» συνομιλίες χωρίς να αγγίζουν την «άμυνα» της χώρας, ενώ από την Ουάσινγκτον εκπέμπεται ότι υπάρχει «σοβαρός διάλογος».
Πιθανή κατάληξη: ένα περιορισμένο πλαίσιο (π.χ. πυρηνικό/κυρώσεις) που δεν λύνει όλα τα ζητήματα (πύραυλοι/περιφερειακές ομάδες), αλλά μειώνει τη θερμοκρασία.
Τι το κάνει δύσκολο: η «χαμένη εμπιστοσύνη» που λέει δημόσια ο ΥΠΕΞ Ιράν, και το ότι η κάθε πλευρά πρέπει να πουλήσει τη συμφωνία στο εσωτερικό της.
2) Περιορισμένη στρατιωτική ενέργεια + ελεγχόμενη ιρανική απάντηση (επίσης πιθανό)
Οι διαρροές/αναφορές για «επιλογές» πλήγματος (από αεροπορικά χτυπήματα έως ειδικές δυνάμεις) λειτουργούν συχνά ως μοχλός πίεσης—αλλά μερικές φορές καταλήγουν να γίνονται πραγματικότητα όταν κάποιος θεωρεί ότι «δεν έχει άλλο εργαλείο».
Η ιρανική ρητορική περί «περιφερειακού πολέμου» είναι προειδοποίηση αποτροπής.
Πώς θα έμοιαζε: ένα «κομμένο και ραμμένο» χτύπημα που αποφεύγει αλλαγή καθεστώτος, και μια ιρανική απάντηση που κρατά χώρο για επιστροφή σε συνομιλίες (π.χ. μέσω τρίτων, με συμβολικές κινήσεις ισχύος).
3) Μακρύ εσωτερικό «πάγωμα» με σκληρότερο αυταρχισμό (πολύ πιθανό βραχυπρόθεσμα)
Αν η καταστολή έχει ήδη σπάσει την ορατή δυναμική των διαδηλώσεων, το καθεστώς θα επιχειρήσει να «κλειδώσει» τον έλεγχο: περισσότερες συλλήψεις, δίκες, παραδειγματικές ποινές, και πιο μόνιμη εργαλειοποίηση της τεχνολογίας (λογοκρισία/παρακολούθηση/διακοπές δικτύου).
Αυτό είναι το «σταθερό» σενάριο για την εξουσία—αλλά αφήνει άλυτη τη βαθιά κοινωνική πίεση που γέννησε τις κινητοποιήσεις.
4) Ατύχημα/λάθος υπολογισμός που ανοίγει τον ασκό του Αιόλου (χαμηλότερη πιθανότητα, τεράστιο κόστος)
Σε περιβάλλον «πολέμου νεύρων», ένα συμβάν (μια επίθεση σε υποδομή, ένα επεισόδιο στη θάλασσα, ένα χτύπημα που ξεφεύγει) μπορεί να δημιουργήσει αλυσιδωτή κλιμάκωση που κανείς δεν σχεδίαζε. Η εμπλοκή Ευρώπης–IRGC, η αμερικανική ναυτική παρουσία και η πίεση του δρόμου μέσα στο Ιράν αυξάνουν την πιθανότητα λάθους.
Το πιο ρεαλιστικό μοτίβο είναι ένα «μείγμα» των (1) και (3): εσωτερική σκλήρυνση για να περάσει η κρίση νομιμοποίησης, και μια περιορισμένη διπλωματική φόρμουλα προς τα έξω για να μειωθεί ο κίνδυνος στρατιωτικής αναμέτρησης και οικονομικής ασφυξίας. Αν όμως η Ουάσινγκτον πιστέψει ότι η Τεχεράνη χρησιμοποιεί τον διάλογο απλώς για χρόνο, ή αν η Τεχεράνη πιστέψει ότι οι ΗΠΑ/ΕΕ θέλουν να την «στριμώξουν» σε ταπεινωτικούς όρους, τότε το (2) ανεβαίνει επικίνδυνα.
Κοινός παρονομαστής: η εμπιστοσύνη είναι στο ναδίρ—και χωρίς μηχανισμούς επαλήθευσης/ανταλλαγμάτων που «κλειδώνουν» τα κίνητρα, όλοι θα παίζουν στο όριο.
