Η εμπιστοσύνη ως πράξη ευθύνης – από όλους μας
Η ελληνική κοινωνία βιώνει τα τελευταία χρόνια μια παρατεταμένη κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, την πολιτική και –κατά προέκταση– προς το ίδιο το κράτος. Δημοσκοπήσεις επιβεβαιώνουν αυτό που οι περισσότεροι αισθανόμαστε: η πλειονότητα των πολιτών δεν πιστεύει ότι η πολιτεία λειτουργεί δίκαια, αποτελεσματικά ή με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον. Το φαινόμενο δεν είναι απλώς συγκυριακό· έχει βαθιές, ιστορικές και ψυχολογικές ρίζες.
Οι μακροχρόνιες αιτίες
Η κρίση εμπιστοσύνης δεν ξεκίνησε χθες. Οι ρίζες της απλώνονται δεκαετίες πίσω, στην ανολοκλήρωτη μετάβαση της χώρας από ένα πελατειακό, συγκεντρωτικό κράτος σε ένα σύγχρονο θεσμικό σύστημα.
Η μεταπολίτευση, αν και σήμανε την εδραίωση της δημοκρατίας, δεν κατόρθωσε να οικοδομήσει θεσμούς με συνέχεια και αξιοπιστία. Η δημόσια διοίκηση παρέμεινε εργαλείο εξυπηρέτησης μικροκομματικών σκοπιμοτήτων, οι κυβερνήσεις αντιμετώπιζαν το κράτος ως λάφυρο εξουσίας, ενώ η λογοδοσία σπάνια λειτουργούσε στην πράξη.
Έτσι, σταδιακά, οι πολίτες έμαθαν να αμφισβητούν –όχι μόνο τους πολιτικούς, αλλά και κάθε μορφή εξουσίας– ταυτίζοντας την πολιτική με τη διαφθορά και την υποκρισία.
Η συμβολή του λαϊκισμού
Πάνω σε αυτό το εύφορο έδαφος άνθησε ο λαϊκισμός. Πολιτικοί κάθε απόχρωσης εκμεταλλεύτηκαν τη δυσπιστία των πολιτών, όχι για να την θεραπεύσουν, αλλά για να την ενισχύσουν.
Υποσχέθηκαν εύκολες λύσεις, καλλιέργησαν την αντισυστημική ρητορική, υπονόμευσαν τους θεσμούς στους οποίους οι ίδιοι συμμετείχαν, και τελικά εγκλώβισαν την κοινωνία σε έναν φαύλο κύκλο: όσο περισσότερο οι πολίτες απογοητεύονταν, τόσο περισσότερο στρέφονταν σε ρητορικές που επιβεβαίωναν την απογοήτευσή τους.
Το αποτέλεσμα ήταν η πολιτική να εκφυλιστεί σε διαρκές “εμείς και οι άλλοι”, με την εμπιστοσύνη να θυσιάζεται στο βωμό της εκλογικής συγκυρίας.
Η εγγενής «γκρίνια» και η ψυχολογία της δυσπιστίας
Δεν μπορεί όμως να αγνοηθεί και μια πιο εσωτερική διάσταση: η διαχρονική τάση μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινωνίας να προσεγγίζει το δημόσιο με καχυποψία και ειρωνεία.
Η λεγόμενη «εθνική γκρίνια» –το μόνιμο αίσθημα ότι “τίποτα δεν αλλάζει” και “όλοι είναι ίδιοι”– λειτουργεί ως μηχανισμός αυτοάμυνας αλλά και ως παγίδα.
Από τη μια, προφυλάσσει τον πολίτη από νέες απογοητεύσεις. Από την άλλη όμως, τροφοδοτεί την αδράνεια και την απουσία συμμετοχής. Όταν κανείς πιστεύει ότι “όλοι είναι ίδιοι”, παύει να απαιτεί λογοδοσία, παύει να συμμετέχει, παύει να ελπίζει.
Προς μια νέα σχέση εμπιστοσύνης
Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης δεν θα έρθει μέσα από επικοινωνιακές καμπάνιες, αλλά μέσα από πράξεις συνέπειας.
Χρειάζεται ένα κράτος που να λειτουργεί, μια διοίκηση που να απαντά, μια πολιτική τάξη που να μην αντιμετωπίζει τους θεσμούς ως διακοσμητικά σύμβολα.
Παράλληλα, χρειάζεται και ένας πολίτης ώριμος, που να αναλαμβάνει το μερίδιο ευθύνης του, να απαιτεί, αλλά και να στηρίζει ό,τι σωστό γίνεται.
Η εμπιστοσύνη, τελικά, δεν επιβάλλεται· κερδίζεται καθημερινά – από τη σοβαρότητα των θεσμών και τη στάση της κοινωνίας απέναντί τους.
