Η Αμερική σε φαύλο κύκλο
Γιατί η δημοσιονομική παράλυση επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο;
Η πρόσφατη υπογραφή του νόμου από τον Ντόναλντ Τραμπ, που τερματίζει την πιο παρατεταμένη διακοπή λειτουργίας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης στην ιστορία των ΗΠΑ, έγινε δεκτή με ανακούφιση. Μετά από εβδομάδες αναταράξεων – από καθυστερήσεις μισθών σε ομοσπονδιακούς υπαλλήλους μέχρι προβλήματα στις αερομεταφορές – το κράτος μπαίνει ξανά σε κανονικούς ρυθμούς.
Ωστόσο, για όποιον παρακολουθεί την αμερικανική πολιτική, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πώς τελειώνει ένα shutdown, αλλά γιατί επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο και γιατί αυτή τη φορά εξελίχθηκε σε μαραθώνια δοκιμασία.
Αν κάτι αποκαλύπτει η φετινή διαδικασία, είναι ότι το φαινόμενο δεν οφείλεται σε κάποια έκτακτη σύγκρουση. Είναι αποτέλεσμα δομικών αδυναμιών, θεσμικών παθογενειών και βαθιάς πολιτικής πόλωσης – φανερής αλλά και κρυφής.
Γιατί κράτησε τόσο πολύ η φετινή κρίση;
1. Η πολιτική πόλωση έχει φτάσει σε ιστορικό υψηλό
Στις ΗΠΑ, το “shutdown” δεν είναι πια αποτέλεσμα τεχνικής καθυστέρησης. Έχει γίνει όπλο.
Οι Ρεπουμπλικανοί και οι Δημοκρατικοί δεν διαφωνούν απλώς για αριθμούς, αλλά για δύο εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις για το ρόλο του κράτους. Από τη χρηματοδότηση της υγειονομικής περίθαλψης και τα κονδύλια της κοινωνικής πρόνοιας μέχρι τη φορολογία, το χάσμα είναι πλέον ιδεολογικό.
Αυτό κάνει τις διαπραγματεύσεις όχι απλώς δύσκολες – αλλά σχεδόν αδύνατες. Η παράταση του shutdown φέτος δεν ήταν αποκάλυψη. Ήταν το αναμενόμενο αποτέλεσμα ενός συστήματος που πλέον δεν έχει μηχανισμό επίλυσης διαφορών.
2. Η προθεσμία γίνεται εργαλείο πίεσης
Οι ΗΠΑ έχουν ως “deadline” την 1η Οκτωβρίου για την ψήφιση προϋπολογισμού.
Κάθε χρόνο, το Κογκρέσο αφήνει την προθεσμία να φτάσει στην τελευταία ημέρα (και συχνά την ξεπερνά) επειδή η πίεση λειτουργεί ως μοχλός. Αντί να είναι απλώς ημερολόγιο, η προθεσμία γίνεται απειλή: «Αν δεν κάνετε πίσω, η κυβέρνηση θα κλείσει».
Φέτος αυτή η απειλή δεν λειτούργησε. Οι δύο πλευρές παρέμειναν αμετακίνητες ακόμη και όταν το shutdown άρχισε να δημιουργεί πραγματική κοινωνική και οικονομική πίεση.
3. Ο προϋπολογισμός χρησιμοποιείται ως μέσο πολιτικής διαπραγμάτευσης
Το αποτέλεσμα είναι ότι διαφωνίες για θέματα όπως η υγειονομική περίθαλψη (π.χ. πιστώσεις του Affordable Care Act) ή για κοινωνικές δαπάνες μεταφέρονται στον “προϋπολογισμό”, καθιστώντας τον όμηρο ιδεολογικών συγκρούσεων.
Ως συνέπεια, το shutdown γίνεται όχι στάση πληρωμών, αλλά στάση πολιτικής.
4. Θεσμικοί περιορισμοί: ένα σύστημα φτιαγμένο για σύγκρουση
Το αμερικανικό πολίτευμα στηρίζεται στη διάκριση εξουσιών και σε θεσμικά αντίβαρα. Κάτι που σχεδιάστηκε για να προστατεύει τη δημοκρατία μπορεί να λειτουργήσει ως ανασταλτικός παράγοντας όταν υπάρχει πόλωση.
Ο Πρόεδρος μπορεί να είναι Ρεπουμπλικανός, αλλά η Βουλή Δημοκρατική και η Γερουσία οριακά μοιρασμένη. Αυτό σημαίνει ότι για να εγκριθεί προϋπολογισμός χρειάζεται συνεργασία – κάτι που σήμερα είναι πιο δύσκολο από ποτέ.
Γιατί συμβαίνει κάθε χρόνο; Φανεροί και κρυφοί λόγοι
1. Τα προσωρινά μέτρα (Continuing Resolutions) έγιναν μόνιμα
Αντί να συμφωνούν σε πλήρη προϋπολογισμό, τα κόμματα καταφεύγουν σε προσωρινές παρατάσεις. Αυτές δίνουν μερικές εβδομάδες ή μήνες ανάσα, αλλά οδηγούν σε νέα κρίση.
Η Αμερική ζει πια από παράταση σε παράταση. Το «προσωρινό» έγινε κανονικότητα.
2. Η πολιτική κουλτούρα επιβραβεύει τη σύγκρουση
Στις ΗΠΑ, η σκληρή στάση συχνά ανταμείβεται πολιτικά. Οι ψηφοφόροι της κάθε παράταξης ζητούν από τους εκπροσώπους της να “μην κάνουν πίσω”.
Το “shutdown” χρησιμοποιείται ως απόδειξη πολιτικής πυγμής:
- Οι Ρεπουμπλικανοί θέλουν να δείξουν ότι ελέγχουν τις δαπάνες.
- Οι Δημοκρατικοί θέλουν να δείξουν ότι προστατεύουν τα κοινωνικά προγράμματα.
Με αυτό το μοντέλο, το shutdown δεν είναι ατύχημα. Είναι στρατηγική.
3. Η βραχυπρόθεσμη σκέψη του εκλογικού κύκλου
Επειδή κάθε δύο χρόνια διεξάγονται εκλογές για τη Βουλή, οι πολιτικοί σκέφτονται με ορίζοντα λίγων μηνών.
Ένα shutdown – όσο ζημιογόνο κι αν είναι – μπορεί να προσφέρει ευκαιρίες να κινητοποιηθεί η βάση του κάθε κόμματος. Έτσι, το κόστος για την κοινωνία μετατρέπεται σε όφελος για την πολιτική στρατηγική.
4. Οι θεσμοί δεν αποτρέπουν, αλλά επιτρέπουν την παράλυση
Στις περισσότερες χώρες, η μη έγκριση προϋπολογισμού οδηγεί σε αυτόματες παρατάσεις ή σε άλλες ασφαλιστικές δικλίδες.
Στις ΗΠΑ, η μη συμφωνία οδηγεί σε αναστολή λειτουργίας του κράτους.
Το σύστημα χτίστηκε σε άλλες εποχές, όταν η πολιτική κουλτούρα βασιζόταν σε συνεννόηση. Σήμερα η ίδια διαδικασία γίνεται όπλο.
5. Τα βαθύτερα αίτια: μια δημοκρατία σε μετάβαση
Πέρα από την οικονομία και τα τεχνικά ζητήματα, υπάρχει ένα μεγαλύτερο αφήγημα:
- αυξανόμενη ανισότητα,
- έντονη κοινωνική πόλωση,
- ψηφιακή ενημέρωση που ενισχύει τον διχασμό,
- συρρίκνωση του κέντρου – της μετριοπαθούς παράταξης.
Όλα αυτά δημιουργούν περιβάλλον όπου ακόμη και βασικές λειτουργίες του κράτους γίνονται πεδίο μάχης.
Η φετινή κρίση ως προάγγελος του μέλλοντος
Η συμφωνία που υπογράφηκε δεν λύνει τη ρίζα του προβλήματος.
Εξασφαλίζει απλώς ότι το κράτος θα λειτουργεί για λίγο καιρό – μέχρι την επόμενη προθεσμία.
Μάλιστα, πολλοί αναλυτές προειδοποιούν ότι:
- η σύγκρουση για τις δαπάνες υγείας,
- οι αντιθέσεις για το χρέος,
- οι απαιτήσεις των πιο ακραίων τάσεων των δύο κομμάτων,
θα οδηγήσουν σε νέα κρίση σύντομα.
