Η πρόβλεψη του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης για την υποχρεωτική ανοικτή διάθεση όλων των δημοτικών δεδομένων αποτελεί, χωρίς αμφιβολία, μία από τις πιο φιλόδοξες παρεμβάσεις των τελευταίων ετών στον χώρο της αυτοδιοίκησης. Για πρώτη φορά, δεν αρκεί η τυπική ανάρτηση αποφάσεων σε μορφή PDF, αλλά απαιτείται η δημοσιοποίηση τους ως ανοικτά, μηχαναγνώσιμα και επαναχρησιμοποιήσιμα δεδομένα.
Η αλλαγή αυτή αγγίζει τον πυρήνα της σχέσης μεταξύ δήμων και πολιτών. Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι αν η πρόθεση είναι σωστή – αλλά αν η εφαρμογή μπορεί να σταθεί στην πράξη.
Από τη «Διαύγεια» στην πραγματική διαφάνεια
Μέχρι σήμερα, η διαφάνεια στην αυτοδιοίκηση εξαντλείται συχνά στη μαζική ανάρτηση εγγράφων. Αποφάσεις, προϋπολογισμοί και αναθέσεις είναι μεν δημοσιευμένα, αλλά δύσκολα προσβάσιμα και πρακτικά μη αξιοποιήσιμα από τον μέσο πολίτη.
Ο νέος Κώδικας έρχεται να αλλάξει αυτή τη λογική. Δεν ζητά απλώς δημοσιότητα, αλλά δομημένη πληροφορία: δεδομένα που μπορούν να αναλυθούν, να συγκριθούν, να ελεγχθούν. Πρόκειται για ένα βήμα που φέρνει την ελληνική αυτοδιοίκηση πιο κοντά στα ευρωπαϊκά πρότυπα ανοικτής διακυβέρνησης.
Οφέλη για πολίτες και τοπική δημοκρατία
Για τους πολίτες, η ανοικτή διάθεση δημοτικών δεδομένων μπορεί να αποτελέσει εργαλείο ελέγχου και συμμετοχής. Η πρόσβαση σε στοιχεία για έργα, δαπάνες, προμήθειες και αποφάσεις επιτρέπει όχι μόνο την κριτική, αλλά και τη δημιουργική αξιοποίηση των δεδομένων από ερευνητές, δημοσιογράφους και την κοινωνία των πολιτών.
Σε ένα περιβάλλον όπου η δυσπιστία προς τους θεσμούς παραμένει έντονη, η διαφάνεια δεν είναι πολυτέλεια – είναι προϋπόθεση εμπιστοσύνης.
Οι δήμοι απέναντι σε μια δύσκολη υποχρέωση
Για τις δημοτικές αρχές, όμως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η υποχρεωτική ανοικτή διάθεση δεδομένων προϋποθέτει:
- τεχνικές υποδομές,
- εκπαιδευμένο προσωπικό,
- κοινά πρότυπα και διαδικασίες,
- συνεχή ενημέρωση και έλεγχο ποιότητας.
Ιδιαίτερα οι μικροί και υποστελεχωμένοι δήμοι κινδυνεύουν να βρεθούν αντιμέτωποι με μια βαριά διοικητική υποχρέωση, χωρίς επαρκή υποστήριξη από το κράτος. Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι η τυπική συμμόρφωση: δεδομένα δημοσιευμένα μεν, αλλά αποσπασματικά, ελλιπή ή πρακτικά άχρηστα.
Ο κίνδυνος της «διαφάνειας για το θεαθήναι»
Η εμπειρία από τα ήδη υπάρχοντα αποθετήρια ανοικτών δεδομένων δείχνει ότι η ποσότητα δεν εγγυάται την ποιότητα. Αν δεν υπάρξει κεντρικός σχεδιασμός, τεχνική υποστήριξη και σαφές πλαίσιο εφαρμογής, η μεταρρύθμιση κινδυνεύει να μετατραπεί σε ακόμη ένα θεσμικό βάρος χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα.
Η ανοικτή διακυβέρνηση δεν επιτυγχάνεται με νόμους μόνο. Χρειάζεται κουλτούρα, εκπαίδευση και πολιτική βούληση.
Η υποχρεωτική ανοικτή διάθεση όλων των δημοτικών δεδομένων είναι, κατ’ αρχήν, μια θετική και αναγκαία μεταρρύθμιση. Μπορεί να ενισχύσει τη διαφάνεια, να αναβαθμίσει τη σχέση δήμων και πολιτών και να βάλει τέλος σε παθογένειες δεκαετιών.
Για να πετύχει, όμως, απαιτείται κάτι περισσότερο από νομοθετικές διακηρύξεις. Απαιτείται ουσιαστική στήριξη των δήμων, κοινά πρότυπα και έμφαση στην ποιότητα και τη χρηστικότητα των δεδομένων.
Διαφορετικά, κινδυνεύουμε να μιλάμε για ανοικτά δεδομένα σε έναν κόσμο που παραμένει κλειστός.
