Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό ούτε συναισθηματικό. Είναι πολιτικό, θεσμικό και βαθιά ιστορικό. Αν οι Εθνοπατέρες των Ηνωμένων Πολιτειών μπορούσαν να παρατηρήσουν τη σύγχρονη αμερικανική πολιτική σκηνή, δύσκολα θα αναγνώριζαν το οικοδόμημα που με τόσο κόπο θεμελίωσαν. Όχι επειδή οι κοινωνίες δεν αλλάζουν — αλλά επειδή ορισμένες πρακτικές και επιλογές μοιάζουν να αντιστρατεύονται τις ίδιες τις αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το αμερικανικό πείραμα.
Το μέτρο, ο θεσμός και ο φόβος της αυθαιρεσίας
Οι πρώτοι πρόεδροι, όπως ο Τζόρτζ Ουάσιγκτον και ο Τόμας Τζέφερσον, αλλά και ο εθνοπατέρας Βενιαμίν Φραγκλίνος και ο μέγας πολέμιος της δουλείας Αβραάμ Λινκολν, είχαν έναν κοινό παρονομαστή: βαθύ φόβο απέναντι στην αυθαιρεσία της εξουσίας.
Η εμμονή τους στους θεσμούς, στην ισορροπία των εξουσιών και στον αυτοπεριορισμό του εκτελεστικού ρόλου δεν ήταν ακαδημαϊκή άσκηση· ήταν άμυνα απέναντι στον αυταρχισμό που γνώριζαν καλά από την ευρωπαϊκή ιστορία.
Η πολιτική συμπεριφορά που στηρίζεται στο ένστικτο, στον αιφνιδιασμό, στη σύγκρουση με θεσμούς και ΜΜΕ, καθώς και στη συστηματική υποτίμηση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, θα τους φαινόταν όχι απλώς ανορθόδοξη, αλλά επικίνδυνα οικεία.
Η προσωποποίηση της εξουσίας και η διάβρωση της εμπιστοσύνης
Χωρίς κραυγές και χωρίς δαιμονοποίηση, η πολιτική πρακτική του Ντόμαλντ Τραμπ ανέδειξε ένα μοντέλο διακυβέρνησης όπου η προσωπικότητα υπερκαλύπτει τον θεσμό.
Η συστηματική αμφισβήτηση εκλογικών αποτελεσμάτων, η εργαλειοποίηση του διχασμού, η επιλεκτική προσέγγιση της αλήθειας και η πολιτική μέσω κοινωνικών δικτύων διαβρώνουν το πιο εύθραυστο αλλά και πιο αναγκαίο στοιχείο κάθε δημοκρατίας: την εμπιστοσύνη.
Οι Εθνοπατέρες θεωρούσαν την εμπιστοσύνη στο πολίτευμα σημαντικότερη ακόμη και από τη δημοφιλία ενός ηγέτη. Γι’ αυτό και θα ανησυχούσαν βαθύτατα όταν η πίστη στο Σύνταγμα αντικαθίσταται από πίστη σε πρόσωπα.
Γεωπολιτική αστάθεια και κοντόφθαλμος πραγματισμός
Σε διεθνές επίπεδο, η αποδυνάμωση συμμαχιών, η περιφρόνηση πολυμερών οργανισμών και η αντιμετώπιση της εξωτερικής πολιτικής ως συναλλαγής μηδενικού αθροίσματος δημιουργούν ρωγμές σε μια ήδη εύθραυστη παγκόσμια ισορροπία.
Οι πρώτοι πρόεδροι, παρότι επιφυλακτικοί απέναντι στις «μόνιμες συμμαχίες», πίστευαν στη συνέπεια, στη θεσμική συνέχεια και στη διεθνή αξιοπιστία. Η απρόβλεπτη στάση, οι αντικρουόμενες δηλώσεις και οι αιφνίδιες στρατηγικές μεταστροφές δεν ενισχύουν την ισχύ· τη φθείρουν.
Όχι οργή, αλλά ευθύνη
Το ζητούμενο δεν είναι η ηθική αγανάκτηση, αλλά η νηφάλια αποτίμηση. Οι Εθνοπατέρες «δακρύζουν» όχι από ιδεολογική διαφωνία, αλλά από τον φόβο ότι η Δημοκρατία —πάντα εύθραυστη— μπορεί να φθαρεί εκ των έσω όταν ο θεσμός υποτάσσεται στο εγώ και η πολιτική μετατρέπεται σε θέαμα.
Η Ιστορία δεν ζητά απόλυτη αγιοποίηση του παρελθόντος ούτε άκριτη απόρριψη του παρόντος. Ζητά μνήμη, μέτρο και επίγνωση ότι οι αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων δεν αφορούν μόνο τους ίδιους, αλλά το μέλλον ολόκληρου του πλανήτη και της ανθρωπότητας.
Και ίσως αυτός να είναι ο πραγματικός λόγος των δακρύων.
