Γράφει ο Κώστας Πορτοκάλης
Η σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν δεν είναι απλώς ακόμη μία γεωπολιτική κρίση στη Μέση Ανατολή. Είναι ένα γεγονός που αγγίζει τον πυρήνα της παγκόσμιας οικονομίας: την ενέργεια, το εμπόριο, τις μεταφορές, τον πληθωρισμό και τελικά την καθημερινότητα των πολιτών.
Η διεθνής αγορά σήμερα λειτουργεί σε καθεστώς νευρικής αναμονής. Οι επενδυτές φοβούνται ότι ο κόσμος μπορεί να εισέλθει σε μια νέα περίοδο στασιμοπληθωρισμού — δηλαδή χαμηλής ανάπτυξης με ταυτόχρονα υψηλό πληθωρισμό — παρόμοια με εκείνη της δεκαετίας του 1970 μετά τα πετρελαϊκά σοκ.
Γιατί αυτή η σύγκρουση είναι τόσο κρίσιμη
Το κέντρο βάρους της κρίσης είναι τα Στενά του Ορμούζ. Από εκεί περνά περίπου το 20% της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου και μεγάλες ποσότητες LNG. Όταν η περιοχή αποσταθεροποιείται:
- ανεβαίνει η τιμή του πετρελαίου,
- αυξάνονται τα μεταφορικά κόστη,
- ακριβαίνουν τρόφιμα και βιομηχανικά προϊόντα,
- πιέζονται οι κεντρικές τράπεζες να κρατήσουν υψηλά επιτόκια,
- και μειώνεται η κατανάλωση.
Οι τελευταίες αναφορές μιλούν για τιμές Brent που σε ορισμένες φάσεις ξεπέρασαν ακόμη και τα 110–120 δολάρια ανά βαρέλι, ενώ ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) προειδοποιεί για τη μεγαλύτερη διαταραχή στην προσφορά πετρελαίου εδώ και δεκαετίες.
Τα τρία βασικά σενάρια από εδώ και πέρα
1. Το αισιόδοξο σενάριο – Ελεγχόμενη αποκλιμάκωση
Σε αυτό το σενάριο:
- ΗΠΑ και Ιράν προχωρούν σε μια άτυπη συμφωνία.
- Τα Στενά του Ορμούζ ανοίγουν πλήρως.
- Μειώνονται σταδιακά οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.
- Οι κυρώσεις παραμένουν αλλά χαλαρώνουν μερικώς.
- Η αγορά πετρελαίου σταθεροποιείται.
Αυτό θεωρείται σήμερα το πιθανότερο σενάριο από αρκετούς οικονομικούς αναλυτές, κυρίως επειδή ούτε η Ουάσινγκτον ούτε η Τεχεράνη φαίνεται να αντέχουν έναν μακροχρόνιο ολοκληρωτικό πόλεμο.
Τι σημαίνει για την οικονομία
Αν υπάρξει σταθεροποίηση μέσα στους επόμενους 2–3 μήνες:
- οι αγορές μπορούν να επανέλθουν σχετικά γρήγορα,
- ο πληθωρισμός να αρχίσει να υποχωρεί από το 2027,
- και η ανάπτυξη να επιστρέψει σταδιακά.
Πότε θα επανέλθει η πραγματική οικονομία;
Ρεαλιστικά:
- οι πρώτες θετικές ενδείξεις θα φανούν σε 6–9 μήνες,
- αλλά πλήρης ομαλοποίηση θα απαιτήσει περίπου 18–24 μήνες.
Η πραγματική οικονομία κινείται πιο αργά από τα χρηματιστήρια. Οι επιχειρήσεις χρειάζονται χρόνο για να ξαναχτίσουν αλυσίδες εφοδιασμού, να μειώσουν κόστος και να αποκαταστήσουν εμπιστοσύνη.
2. Το μεσαίο σενάριο – «Παγωμένος» πόλεμος
Εδώ δεν υπάρχει γενικευμένη ειρήνη αλλά ούτε και ολοκληρωτική σύγκρουση.
Θα βλέπαμε:
- περιοδικά στρατιωτικά επεισόδια,
- επιθέσεις μέσω συμμάχων του Ιράν,
- διαρκείς κυρώσεις,
- ενεργειακή αστάθεια,
- υψηλές αλλά όχι ανεξέλεγκτες τιμές πετρελαίου.
Αυτό θυμίζει αρκετά τον τρόπο που λειτουργούν πολλές σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις: δεν τελειώνουν πραγματικά, αλλά «παγώνουν».
Οι οικονομικές συνέπειες
Σε αυτή την περίπτωση:
- η Ευρώπη θα συνεχίσει να πιέζεται ενεργειακά,
- η Γερμανία και οι βιομηχανικές οικονομίες θα επιβραδυνθούν,
- τα επιτόκια θα παραμείνουν υψηλά περισσότερο καιρό,
- και οι πολίτες θα συνεχίσουν να βλέπουν ακριβή ενέργεια και τρόφιμα.
Πότε θα επανέλθει η οικονομία;
Σε αυτό το σενάριο:
- η πραγματική ανάκαμψη μετατίθεται για το 2028,
- ενώ η ανάπτυξη θα παραμείνει υποτονική για 2–3 χρόνια.
3. Το αρνητικό σενάριο – Περιφερειακή έκρηξη
Αυτό είναι το σενάριο που φοβούνται περισσότερο οι αγορές.
Θα περιλάμβανε:
- πλήρες κλείσιμο του Ορμούζ,
- άμεση εμπλοκή περισσότερων χωρών,
- παρατεταμένο ναυτικό αποκλεισμό,
- μεγάλες κυβερνοεπιθέσεις,
- και ενεργειακό σοκ αντίστοιχο ή χειρότερο του 1973.
Ορισμένες εκτιμήσεις μιλούν ήδη για πιθανότητα παγκόσμιας ύφεσης αν το Ορμούζ μείνει κλειστό για εβδομάδες ή μήνες.
Οι συνέπειες
Σε ένα τέτοιο σενάριο:
- το πετρέλαιο θα μπορούσε να κινηθεί μόνιμα πάνω από τα 140–150 δολάρια,
- ο πληθωρισμός να επιστρέψει σε επίπεδα κρίσης,
- οι κεντρικές τράπεζες να χάσουν τον έλεγχο,
- και η παγκόσμια οικονομία να εισέλθει σε ύφεση.
Πότε θα ανακάμψει η οικονομία;
Τότε μιλάμε για:
- 3 έως 5 χρόνια σοβαρής αποσταθεροποίησης,
- μαζικές αναδιαρθρώσεις στην ενέργεια,
- πιθανές κοινωνικές εντάσεις,
- και μια νέα εποχή γεωπολιτικού κατακερματισμού.
Η Ευρώπη και η Ελλάδα βρίσκονται σε δύσκολη θέση
Η Ευρώπη παραμένει εξαρτημένη ενεργειακά και ήδη βγήκε τραυματισμένη από την κρίση Ρωσίας–Ουκρανίας. Μια νέα μεγάλη ενεργειακή κρίση:
- αυξάνει το κόστος παραγωγής,
- πιέζει τις μεταφορές,
- μειώνει την ανταγωνιστικότητα,
- και περιορίζει την κατανάλωση.
Για την Ελλάδα οι βασικοί κίνδυνοι είναι:
- ακριβότερα καύσιμα,
- αύξηση κόστους ηλεκτρικής ενέργειας,
- πίεση στον τουρισμό αν κλιμακωθεί η κρίση,
- αύξηση τιμών στα βασικά αγαθά.
Από την άλλη, η ελληνική ναυτιλία και ορισμένοι ενεργειακοί κλάδοι μπορεί να δουν προσωρινά αυξημένα έσοδα λόγω αναδιάταξης των παγκόσμιων ροών.
Η πραγματική οικονομία δεν επανέρχεται με ένα “τέλος πολέμου”
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο.
Οι χρηματιστηριακές αγορές συνήθως αντιδρούν γρήγορα. Η πραγματική οικονομία όμως χρειάζεται:
- σταθερότητα,
- εμπιστοσύνη,
- χαμηλό ενεργειακό κόστος,
- φθηνότερο χρήμα,
- και προβλεψιμότητα.
Ακόμη κι αν υπάρξει ειρήνη αύριο:
- οι επιχειρήσεις θα παραμείνουν επιφυλακτικές,
- οι επενδύσεις θα καθυστερήσουν,
- και οι καταναλωτές θα συνεχίσουν να πιέζονται για αρκετό καιρό.
Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια περιφερειακή στρατιωτική σύγκρουση. Είναι μια δοκιμασία για ολόκληρο το παγκόσμιο οικονομικό μοντέλο που βασίστηκε επί δεκαετίες στη φθηνή ενέργεια, στην παγκοσμιοποίηση και στη σταθερότητα των θαλάσσιων εμπορικών δρόμων.
Το πιθανότερο σήμερα φαίνεται να είναι μια αργή αποκλιμάκωση και όχι ένας παγκόσμιος πόλεμος. Όμως ακόμη και στο καλό σενάριο, η οικονομία δύσκολα θα επιστρέψει πλήρως στην κανονικότητα πριν από το 2027–2028.
Η μεγάλη μάχη πλέον δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι μάχη αντοχής:
- των κοινωνιών,
- των αγορών,
- της ενέργειας,
- και της εμπιστοσύνης των πολιτών στο οικονομικό σύστημα.
